Het nieuwe Strafwetboek is een feit: wat verandert er voor u?

Beste cliënt, beste lezer,

Op 1 september 2026 is in België het langverwachte nieuwe Strafwetboek in werking getreden. Dit vervangt het oude Napoleontische Strafwetboek van 1867 en vormt de grootste hervorming van ons strafrecht in meer dan anderhalve eeuw. In deze nieuwsbrief zetten wij de belangrijkste wijzigingen en aandachtspunten voor u op een rijtje.

1. Een nieuw Strafwetboek: wat is er wezenlijk veranderd?

Eén enkel begrip “misdrijf”

Vroeger maakte de wet een onderscheid tussen misdaden, wanbedrijven en overtredingen. Dat onderscheid verdwijnt. Voortaan spreekt men enkel nog van een “misdrijf”. Als gevolg daarvan verdwijnt ook de zogenaamde “correctionalisering” (de techniek waarmee een zwaardere misdaad naar de correctionele rechtbank werd doorverwezen door verzachtende omstandigheden aan te nemen). Verzachtende omstandigheden, zoals een blanco strafblad, hebben voortaan geen “denaturerende” werking meer op de kwalificatie van het misdrijf; de rechter kan er wel nog steeds rekening mee houden bij het bepalen van de strafmaat. De bevoegdheid van het hof van assisen wordt voortaan bepaald aan de hand van een vaste lijst van misdrijven.

Gevangenisstraf wordt een laatste redmiddel

De wetgever wil de gevangenisstraf zoveel mogelijk beperken. Concreet betekent dit onder meer:

  • de straffen worden ingedeeld in 8 niveaus, zowel voor particulieren als voor vennootschappen/rechtspersonen - de correctionele straffen situeren zich op de niveaus 1 tot en met 6, de criminele straffen (waaronder de levenslange gevangenisstraf) op de niveaus 7 en 8;

  • gevangenisstraffen van minder dan 6 maanden bestaan niet meer;

  • voor de lichtste misdrijven (niveau 1) kan geen gevangenisstraf meer worden opgelegd;

  • voor iets zwaardere misdrijven (niveau 2) moet de rechter uitdrukkelijk motiveren waarom hij toch voor een gevangenisstraf kiest;

  • de “alternatieve straffen” (werkstraf, probatiestraf, straf onder elektronisch toezicht) heten voortaan geen “alternatieve” straffen meer, maar volwaardige “vrijheidsbeperkende straffen”, gelijkwaardig aan een gevangenisstraf.

Nieuwe misdrijven en depenalisering

Sommige gedragingen die vroeger niet strafbaar waren, worden dat nu wel, zoals ecocide, aanzetting tot zelfdoding, de verkoop van kinderen, lijkschennis, het verspreiden van pedohandleidingen en het beschadigen of vernielen van het materiaal voor elektronisch toezicht. Omgekeerd worden bepaalde verouderde of weinig gebruikte misdrijven geschrapt of overgeheveld naar het bestuurlijk recht (bijvoorbeeld sommige lichte inbreuken die voortaan enkel nog met een gemeentelijke administratieve sanctie (GAS) kunnen worden bestraft).

Andere belangrijke wijzigingen

  • De “klachtmisdrijven” verdwijnen: het gebrek aan een klacht van het slachtoffer kan een vervolging niet langer tegenhouden.

  • Het begrip “voortgezet of collectief misdrijf” verdwijnt; er wordt nog enkel een onderscheid gemaakt tussen “eendaadse” en “meerdaadse” samenloop van misdrijven.

  • Het onderscheid tussen “mededaders” en “medeplichtigen” verdwijnt: elke deelnemer aan een misdrijf wordt voortaan op dezelfde manier bestraft.

  • Er komen nieuwe verschoningsgronden (bv. bij vrijwillige vrijlating van een slachtoffer van ontvoering, of voor slachtoffers van mensenhandel/-smokkel) en nieuwe rechtvaardigingsgronden (zoals “wettig verzet tegen kennelijk onwettig overheidsoptreden”).

  • De “opdeciemen” (de vermenigvuldigingsfactor op geldboetes) werden herzien; voor feiten vanaf 1 september 2026 gelden andere regels dan voor oudere feiten.

  • De regels rond “poging” wijzigen: voortaan is de poging tot élk opzettelijk misdrijf strafbaar (vroeger enkel voor misdaden, en voor wanbedrijven alleen als de wet dit uitdrukkelijk bepaalde). Zo wordt bijvoorbeeld ook de poging tot misbruik van vertrouwen voortaan strafbaar.

  • Het strafarsenaal wordt uitgebreid met onder meer de “verlengde opvolging” (verplichte begeleiding na het uitzitten van de vrijheidsstraf, in ernstige gevallen) en een bijkomende geldstraf die aansluit bij het financiële voordeel dat de dader met het misdrijf beoogde of behaalde, zonder dat de rechter daarbij aan een wettelijk minimum of maximum gebonden is.

***

2. Aandachtspunten voor wie een lopend dossier heeft

Onmiddellijke toepassing

Als algemeen principe geldt het verbod op terugwerkende kracht: voor feiten die vóór 1 september 2026 zijn gepleegd, blijven in beginsel de regels gelden die op het moment van de feiten van toepassing waren - het nieuwe Strafwetboek geldt dus niet automatisch voor lopende of oudere dossiers. Hierop bestaat wel een belangrijke uitzondering: de mildste strafwet geldt retroactief (de zogenaamde “lex mitior”). Is een gedraging vanaf 1 september 2026 niet langer strafbaar, of voorziet het nieuwe Strafwetboek een mildere straf of een ruimere strafmogelijkheid (zoals een werkstraf waar dat vroeger niet kon), dan geldt die gunstigere regeling ook voor feiten van vóór die datum. Strengere nieuwe bepalingen kunnen daarentegen nooit met terugwerkende kracht worden toegepast op feiten van vóór 1 september 2026. Of het oude dan wel het nieuwe recht in uw dossier het gunstigst is, moet dus geval per geval worden bekeken.

Hoger beroep in overgang

Voor zaken waarin al vonnis werd geveld vóór 1 september 2026 en waarbij enkel de strafmaat wordt betwist in beroep, gelden bijzondere overgangsregels. Laat u hierover zeker bijstaan: de kwalificatie en de strafmaat kunnen na de inwerkingtreding anders worden beoordeeld.

Veranderd verkeersrecht

Ook het verkeersrecht werd aangepast. Doding en zware verwondingen in het verkeer worden voortaan als een gewoon misdrijf in het Strafwetboek zelf geregeld (het begrip “ongeval” verdwijnt uit de wettekst) en een aantal bijzonder gevaarlijke gedragingen leidt voortaan tot een zwaardere bestraffing.

Gemeentelijke administratieve sancties (GAS)

Door de depenalisering van sommige oude overtredingen (bv. het dempen van grachten of nachtlawaai) kunnen deze voortaan enkel nog bestuurlijk, via een GAS-boete, worden afgehandeld.

***

3. Nieuwe spelregels voor strafuitvoering:

Naast het nieuwe Strafwetboek werd ook de procedure voor toekenning van strafuitvoeringsmodaliteiten zoals beperkte detentie, elektronisch toezicht, voorwaardelijke invrijheidstelling en voorlopige invrijheidstelling met het oog op verwijdering - op 1 september 2026 geactualiseerd. Twee punten verdienen bijzondere aandacht:

De “snelle” procedure ligt tijdelijk stil.

Door de “noodwet” van 18 juli 2025 (de wet ter vermindering van de overbevolking in de gevangenissen) is de vereenvoudigde procedure “zonder advies van de gevangenisdirecteur” voorlopig niet van toepassing. Concreet betekent dit dat vandaag méér aanvragen tot elektronisch toezicht of beperkte detentie via de volledige procedure mét advies van de directeur moeten verlopen, wat doorgaans meer tijd in beslag neemt.

Geen elektronisch toezicht meer op het adres van het slachtoffer.

Diezelfde wet voert expliciet het principe in dat elektronisch toezicht niet langer kan worden uitgevoerd op de plaats waar het slachtoffer verblijft. Dit kan gevolgen hebben voor de praktische invulling van een aangevraagde enkelband.

Voor gedetineerden en hun families die momenteel een aanvraag tot elektronisch toezicht, beperkte detentie of voorwaardelijke invrijheidstelling overwegen of lopende hebben, raden wij aan om na te gaan welke procedure in uw dossier van toepassing is en welke impact deze tijdelijke regeling heeft op de te verwachten termijnen.

***

4. Wat betekent dit concreet voor u?

  • Heeft u een lopende strafzaak (als verdachte, beklaagde, burgerlijke partij of slachtoffer)? Bespreek met uw advocaat of en hoe het nieuwe Strafwetboek uw dossier beïnvloedt.

  • Bent u actief als ondernemer of bedrijfsleider? Ook het strafrecht voor rechtspersonen (vennootschappen) wijzigt: er komen specifieke straffen voor rechtspersonen, los van de vroegere “omzettingstechniek”.

  • Heeft u een naaste in de gevangenis of loopt er een aanvraag tot vervroegde invrijheidstelling of elektronisch toezicht? Informeer u over de gewijzigde procedure en houd rekening met mogelijk langere termijnen.

  • Twijfelt u over de impact van deze hervorming op een concrete situatie? Neem gerust contact op met ons kantoor - wij bekijken uw dossier graag persoonlijk met u.

info@lijnrecht.be | www.lijnrecht.be | 012/26.22.22

Stéphanie Vandormael                            
Advocaat                                                   

Vorige
Vorige

Kleine lettertjes, grote gevolgen:wat zijn uw algemene voorwaarden écht waard?

Volgende
Volgende

LIJNRECHT IS KMO VAN HET JAAR 2026!